کودک پشت کامپیوتر نشسته است. یک شخصیت انتخاب می‌کند، پس‌زمینه را عوض می‌کند و چند بلوک رنگی کنار هم می‌گذارد. شخصیت حرکت می‌کند و کودک خوشحال می‌شود. کمی بعد می‌پرسد:

“حالا چی بذارم؟”

این سؤال می‌تواند فرصت خوبی باشد تا دربارهٔ ایدهٔ پروژه صحبت کنیم: قرار است چه اتفاقی بیفتد؟ بازیکن چه کاری انجام دهد؟ از کجا بفهمیم برنامه همان کاری را می‌کند که می‌خواستیم؟

گاهی یک کاغذ و چند طرح ساده، شروع این گفت‌وگو را آسان‌تر می‌کنند. کودک می‌تواند پیش از درگیرشدن با جزئیات بلوک‌ها، بخشی از ایده‌اش را ببیند و توضیح دهد.

البته قرار نیست پیش از هر تجربه‌ ای در اسکرچ، یک طرح کامل بنویسیم. بازی‌ کردن با بلوک‌ها و کشف امکانات هم بخشی از یادگیری است. در رویکرد یادگیری خلاق اسکرچ، تصورکردن، ساختن، بازی‌کردن و بازنگری به هم برمی‌گردند؛ برنامه‌ ریزی هم می‌تواند در طول همین مسیر تغییر کند.

از یک اتفاق کوچک شروع کنیم

“می‌خواهم یک بازی بسازم که ده مرحله داشته باشد، شخصیتش پرواز کند و با هیولاها بجنگد!”

ایدهٔ بزرگی است. لازم نیست آن را رد کنیم، اما برای شروع باید بخشی پیدا کنیم که کودک بتواند بسازد و امتحان کند.

مثلاً بپرسیم:

“دوست داری اول کدام اتفاق بازی‌ ات را راه بیندازیم؟”

برای یک کودک ممکن است پاسخ، حرکت شخصیت باشد؛ برای دیگری، بازشدن یک در با کلیک.

در مثال این مقاله، قرار است یک داستان تعاملی دربارهٔ گیاهی تشنه بسازیم: بازیکن روی ابر کلیک می‌کند، قطره‌ای پایین می‌آید و گیاه سبز می‌شود. این مثال، طراحی پیشنهادی کُدبازی برای توضیح روش است.

در نسخهٔ اول، امتیاز، زمان‌سنج یا چند مرحله نداریم. ابتدا همین اتفاق کوتاه را می‌سازیم؛ بعد کودک تصمیم می‌گیرد چه چیزی به آن اضافه کند.

استوری‌بورد چیست؟

استوری‌بورد یعنی ایده را در چند قاب نشان بدهیم. لازم نیست کودک نقاش خوبی باشد. یک خط برای زمین، یک شکل ساده برای گیاه و چند منحنی برای ابر کافی است.

برای مثال گیاه تشنه، سه قاب می‌توانند این‌ها باشند:

قابچه چیزی نشان می‌دهد؟
آغازگیاه خشک است و ابری بالای آن قرار دارد.
اتفاق اصلیبازیکن روی ابر کلیک می‌کند و قطره پایین می‌آید.
نتیجهقطره به کنار گیاه می‌رسد و گیاه سبز می‌شود.

این جدول، نمونهٔ توضیحی برای بزرگسال است. هنگام کار با کودک، بهتر است قاب‌ ها را خودش بسازد و دربارهٔ اتفاق‌ها تصمیم بگیرد.

کنار نقاشی بپرسیم:

“اینجا بازیکن چه کار می‌کند؟”

“بعدش چه چیزی روی صفحه تغییر می‌کند؟”

اگر نوشتن برایش سخت است، می‌تواند توضیح بدهد و بزرگسال فقط حرف خودش را کوتاه ثبت کند.

نقاشی داستان چه فرقی با الگوریتم دارد؟

استوری‌ بورد نشان می‌دهد چه اتفاقی می‌افتد. برای برنامه‌ نویسی، باید روشن‌تر کنیم هر اتفاق چه زمانی و با چه دستورهایی رخ می‌دهد.

مثلاً جملهٔ «گیاه آب می‌خورد» برای ما قابل‌ فهم است، اما هنوز نمی‌گوید برنامه باید چه کاری انجام دهد.

با کودک گفت‌ و گو کنیم:

“قطره از کجا شروع کند؟”

“چه چیزی باعث حرکتش شود؟”

“گیاه چه موقع سبز شود؟”

حالا می‌توانیم برای نسخهٔ ساده، الگوریتم را این‌ طور بیان کنیم:

۱. با شروع برنامه، گیاه خشک باشد و قطره دیده نشود.
۲. وقتی بازیکن روی ابر کلیک کرد، قطره زیر ابر ظاهر شود.
۳. قطره به نقطه‌ای کنار گیاه حرکت کند.
۴. پس از رسیدن قطره، گیاه ظاهر سبزش را نشان دهد.

این هنوز کد اسکرچ نیست؛ توصیف کاری است که از برنامه انتظار داریم. می‌توان آن را با جمله، نقاشی یا کارت‌های تصویری ثبت کرد.

یک نکتهٔ مهم هم وجود دارد: در پروژهٔ تعاملی، همهٔ اتفاق‌ها از ابتدا پشت سر هم اجرا نمی‌شوند. بعضی کارها منتظر رویدادی مثل کلیک می‌مانند. کودک باید بداند کدام بخش با شروع برنامه و کدام بخش با کار بازیکن آغاز می‌شود.

هر شخصیت چه مسئولیتی دارد؟

حالا می‌توانیم مسئله را به بخش‌ های کوچک‌ تر تقسیم کنیم:

  • ابر: کلیک بازیکن را دریافت کند و شروع بارش را خبر بدهد.
  • قطره: ظاهر شود، حرکت کند و رسیدنش را خبر بدهد.
  • گیاه: ابتدا خشک باشد و پس از رسیدن قطره، سبز شود.

در این مثال، پیام‌ های اسکرچ می‌توانند ارتباط میان شخصیت‌ ها را برقرار کنند. اما انتخاب ابزار باید با آموخته‌ های کودک هماهنگ باشد. اگر هنوز پیام را یاد نگرفته، می‌توانیم فعلاً فقط ظاهر شدن و حرکت قطره را بسازیم و بخش گیاه را برای قدم بعد نگه داریم.

در راهنمای Creative Computing نیز برنامه‌ ریزی پروژه شامل تعیین دامنهٔ مناسب، مشخص‌ کردن کارهای لازم و شناسایی منابع موردنیاز است. سه شخصیت و سه قاب این مثال، پیشنهاد اجرایی ما هستند؛ نسخه‌ ای اجباری از آن راهنما نیستند

اولین بخش کارکردنی را بسازیم

ممکن است کودک بخواهد پیش از هر کاری، تمام شخصیت‌ها و پس‌ زمینه را با جزئیات طراحی کند. این بخش هم می‌تواند لذت‌ بخش باشد؛ در کنار آن، کمکش کنیم یک رفتار کوچک پروژه را زودتر امتحان کند.

مثلاً ابتدا فقط این سؤال را بررسی کنیم:

“می‌توانیم کاری کنیم که با کلیک روی ابر، قطره ظاهر شود؟”

وقتی این قسمت کار کرد، سراغ حرکت قطره برویم. پس از آن، تغییر ظاهر گیاه را اضافه کنیم.

در هر قدم، کودک می‌تواند پیش‌ بینی کند و سپس اجرا را ببیند. اگر برنامه مطابق انتظار عمل نکرد، محدودهٔ کوچکی برای بررسی داریم.

وقتی برنامه درست کار نمی‌کند، به طرح برگردیم

فرض کنیم قطره حرکت کرده، اما گیاه هنوز خشک است. به‌جای جا به‌جا کردن تصادفی بلوک‌ ها، استوری‌ بورد و الگوریتم را کنار برنامه بگذاریم:

“تا کدام قسمت، همان چیزی شد که می‌خواستیم؟”

اگر حرکت قطره درست است، لازم نیست همهٔ پروژه را تغییر بدهیم. می‌توانیم بررسی کنیم آیا پیام رسیدن فرستاده شده و گیاه برای دریافت همان پیام برنامه دارد یا نه.

آزمایش دوم هم مهم است: برنامه را دوباره شروع کنیم. آیا گیاه دوباره خشک می‌شود؟ قطره به جای آغاز برمی‌گردد؟ اگر این وضعیت‌ها مشخص نشده باشند، پروژه ممکن است بار اول درست به نظر برسد و بار دوم رفتار دیگری داشته باشد.

منابع آموزشی بنیاد اسکرچ، آزمایش و اشکال‌ زدایی را بخشی از فرایند ساخت معرفی می‌کنند. گفت‌ و گو و آزمون‌های مثال بالا، کاربرد پیشنهادی ما برای همین پروژه‌اند.

طرح اولیه اجازه دارد تغییر کند

شاید کودک وسط کار بگوید:

“می‌خواهم به‌ جای ابر، آب‌ پاش داشته باشم.”

این تغییر می‌تواند شروع تصمیم‌ گیری تازه‌ای باشد:

“کدام قسمت طرح قبلی هنوز به درد می‌خورد؟”

“حالا بازیکن روی چه چیزی کلیک می‌کند؟”

لازم نیست کودک فقط به این دلیل که طرح اول را کشیده، تا پایان به آن وفادار بماند. استوری‌ بورد قرار است به فکر کردن کمک کند؛ می‌توان روی آن خط کشید، قاب تازه افزود یا بخشی را کنار گذاشت.

اگر برنامه‌ ریزی به تکلیفی طولانی تبدیل شود که کودک برای رسیدن به کامپیوتر تحملش می‌کند، بهتر است کوتاهش کنیم. برای شروع بعضی پروژه‌ها، یک طرح کوچک و یک جمله کافی است.

از کجا بفهمیم طرح به یادگیری کمک کرده است؟

زیبایی نقاشی یا تعداد قاب‌ ها معیار اصلی نیست. به توضیح کودک گوش بدهیم:

  • آیا می‌تواند بگوید بازیکن چه کاری انجام می‌دهد؟
  • آیا می‌داند کدام اتفاق باید پس از آن رخ بدهد؟
  • آیا می‌تواند بخشی را که هنوز کار نمی‌کند مشخص کند؟
  • آیا برای تغییر بعدی پروژه ایده‌ای دارد؟

اگر کودک فقط طرحی آماده را رنگ کرده و کدی آماده را کنار هم گذاشته، هنوز نمی‌دانیم خودش دربارهٔ چه چیزی تصمیم گرفته است.

برای شروع پروژهٔ بعدی، می‌توانیم یک سؤال ساده بپرسیم:

“دوست داری کسی که با پروژه‌ات کار می‌کند، چه تجربه‌ای داشته باشد؟”

پاسخ ممکن است یک داستان خنده‌دار، یک معمای کوتاه یا مراقبت از یک گیاه باشد. از همان پاسخ، اولین قاب و اولین بخش برنامه شکل می‌گیرد.